(بیوگرافی)

کمال‌الدّین حسین بن محمّد اصفهانی _ متخلص به (ضمیری)، شاعر و ادیب دانشمند قرن دهم هجری در اصفهان بود. او در حکمت و ریاضی از شاگردان غیاث‌الدّین منصور دستکی شیرازی بوده‌ است. ابتدا به مناسبت این‌که پدرش باغبان باغ نقش جهان در اصفهان بود «باغبان» تخلّص داشت، در علم رمل نیز استاد بود.

هنگامی که به خدمت شاه طهماسب رسید و چون به خاطر احاطه به رمل از ضمایر خبر می‌داد، به اشاره‌ی شاه تخلّص خود را به «ضمیری» تغییر داد. همچنین شاه طهماسب او را قابل مقایسه با امیرخسرو دهلوی دانسته و او را «خسرو ثانی» لقب داد.

ضمیری در محضر میر غیاث الدین منصور دشتکی شیرازی دانش آموخت و طب و ریاضی و نجوم فراگرفت و در رمل مهارت یافت و از همین راه در خدمت شاه طهماسب و خاندان شاهی راه جست، و تا آخر عمر به همین شغل روزگار گذاشت.

مولانا کمال الدین در آغاز شاعری به مناسبت شغل پدرش «باغبان» تخلص نمود و بعد از آن تخلص ضمیری اختیار کرد و بهمین نام شهرت یافت. با شاعران معروف زمان خود، خاصه آنها که با دربار صفوی ارتباط داشتند آشنا و با بعضی از آنان معاشر بود مانند شرف و محتشم و حسابی … ضمیری از شاعران پرکار عهد خود و در قصیده و غزل و مثنوی توانا و ازین دو جهت با امیر خسرو دهلوی همانند بود و بهمین‌سبب است که او را «خسرو ثانی» خواندند.

امین رازی نوشته‌ است که «وارداتش 100/000 بیت است که از آن جمله 70/000 بیت آن غزل است و 12000 بیت قصیده که تمامی مزین به مدح اهل بیت گردیده و تتمه مثنوی است» یعنی 18000 بیت. شگفت‌ترین کار ضمیری تنظیم چند دیوان است که در هر یک از آنها یکی از شاعران مشهور را تتبع و استقبال نموده و ازین راه مجموعه‌هایی فراهم آورده و بر هر یک نامی نهاده‌ است؛ چند دیوان دیگرش آنهاست که به پیروی از کسی نظم نیافته و به ظرافت طبع شاعر گرد آمده‌ است.‌ ضمیری در سرودن شعر توانا بود و بیشتر در قالب غزل طبع‌‏آزمایى مى‌‏كرد. از اوست:

بیستون را چون در خیبر به زور تیشه كند
عشق ، رنگ حیدرى بر بازوى فرهاد بست .‌

‌

آثار :

وی اشعار زیادی سروده و آنها را در کتاب‌های چندی جمع‌آوری نموده که از آن جمله است:

شش مثنوی به نامهای: «ناز و نیاز»، «بهار و خزان»، «لیلی و مجنون»، «وامق و عذرا»، «جنه الأخیار» یا «حسنه الاخبار»، «اسکندرنامه».

هفت دیوان به نامهای: «سفینه‌ی اقبال»، «صورت حال»، «کنز الأقوال»، «عشق بی‌زوال»، «صیقل ملال»، «عذر مقال»، «قدس خیال» یا «قدس خصال».

و «مجموعه ی اجلال»، شامل چهار دیوان در برابر غزلیات سعدی، به نامهای: «طاهرات»، «صنایع»، «بدایه الشعر»، «نهایه السحر».

ضمیری همچنین «عیون الزلال» را در جواب خواجه حافظ شیرازی، «آینه جمال» را در جواب بابا فغانی، «معراج الآمال» را در جواب مولانا جامی و «انیس اللیالی» را در جواب لسانی نوشته‌ است.


وفات :

درگذشت ضمیری اصفهانی را اسماعیل پاشا در ایضاح- المکنون 973 ضبط کرده و در تذکره‌ی غنی سال 1000 ذکر شده‌ است . الله اعلم.

روحش شاد و یادش گرامی باد.
─━⊰═•••❃❀❃•••═⊱━─

این دو بیت از اوست:

درمانده به درد دل بی‌حاصل خویشم

رو همدم و بگذار به درد دل خویشم

گیرد همه کس روز جزا دامن قاتل

جز من که به جان منفعل از قاتل خویشم.

"ضمیری اصفهانی"